|
Hin óskeikulu vísindi 22.2.2005 Vísindi og fræði í heiminum hafa gengið í gegnum mörg þróunarstig. Allt frá því að vera jaðar- og hjálpargreinar guðfræði og heimspeki yfir í empíríska sjálfsánægju og oftrú á eigin óskeikulleika. Nú á dögum einkennast þó flest vísindi af vissum efa og vísindamenn setja oft fram fyrirvara um að niðurstöður þeirra feli í sér algildan sannleika. Þar með er ekki sagt að niðurstöður þeirra séu endilega neitt ósannari en það sem vísindamenn fyrri alda héldu fram af meira öryggi.Það ætti að vera fagnaðarefni að afstaða vísindamanna til eigin fræða einkennist nú af meiri hógværð en áður. En sumar fræðigreinar hafa því miður ekki enn náð að þroskast frá stigi empírískrar sjálfsánægju. Fyrir þá sem leggja stund á slík fræði getur vaxandi efahyggja náttúruvísinda talist veikleikamerki, alveg eins og slík hógværð getur verið vatn á myllu sköpunarsinna sem nota eðlilegar efasemdir um þróunarkenninguna sem rök fyrir því að taka upp kristna bókstafstrú. Í seinasta Sunnudagsþætti átti hagfræðimenntaður þáttarstjórnandi athyglisvert viðtal við prófessor í hagfræði sem flutti nokkurn veginn sama mál og bandarískir sköpunarsinnar. Að hans mati eru niðurstöður náttúruvísindamanna ekki nógu traustar og þau vísindi ekki nægilega örugg til þess að réttlæta nokkurn niðurskurð eða hömlur á því að halda áfram að dæla gróðurhúsalofttegundum út í andrúmsloftið. Sú staðreynd að koldíoxíð í andrúmslofti hafi aukist um meira en 50% frá því um miðja 18. öld og meðaltalshiti á Jörðinni hækkað um 0,7 gráður á sama tíma á ekki vera næg forsenda til að hægt sé að draga af henni vissar ályktanir Í viðtalinu var danski tölfræðingurinn Bjørn Lomborg raunar ekki nefndur en þó var vitnað í hann undir rós þar sem nefnd var svo kölluð „Kaupmannahafnarráðstefna“ og niðurstöður hennar, en þeir spekingar sem þar mættu voru sammála um að margt væri brýnna en barátta gegn umhverfisspjöllunum. Sá hópur á það raunar sameiginlegt með hagfræðingunum í Sunnudagsþættinum að nærveru náttúrufræðinga var ekki sérstaklega óskað eða litið svo á að þeir hefðu neitt þarft að leggja til umræðunnar. Í ljósi þessarar þakkarverðu umræðu um takmarkanir náttúruvísinda var athyglisvert að ekki voru nefnd ennþá vafasamari vísindi. Því ef það er vafasamt að taka mark á niðurstöðum náttúruvísindanna hvað má þá segja um hagfræðingana? Byggja rannsóknir þeirra á traustari aðferðafræði en náttúruvísindin? Eru þeir betri að reikna eða hlutlausari í nálgun við fræðin? Prófessorinn varaði raunar sérstaklega við því að náttúruvísindamenn blandi saman vísindum og pólitík. Þá er nú gott að eiga hagfræðingana sem aldrei gera neitt slíkt. Hafa ber í huga að stjórnvöld víða um heim marka pólitíska stefnu á grundvelli rannsókna sem hagfræðingar hafa unnið. Í ljósi þess að ekkert mark er takandi á niðurstöðum náttúrufræðinga, eða a.m.k. ekki nógu mikið til að hægt sé að byggja stjórnvaldsákvarðanir á þeim, hvað má þá segja um þær ákvarðanir sem byggðar eru á grunni hagvísindanna? Hagfræðiprófessorinn benti á að óvíst sé hvort það muni vera ríkisstjórnum heims til góðs eða ills að hlusta á náttúrufræðingana. Við þurfum hins vegar ekki að velkjast í vafa um niðurstöður þess að hlusta á hagfræðinga. Við þekkjum afleiðingar þess fyrir flestöll ríki Rómönsku Ameríku þegar hagfræðingum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins var leyft að ráðskast með efnahagsmál þar á 9. og 10. áratug 20. aldar (sjá hér). Svipaða sögu má segja frá Rússlandi og ýmsum öðrum ríkjum Austur-Evrópu á 10. áratugnum. Ekki er hægt að segja að oftrú á náttúrufræðinga hafi valdið nokkru ríki jafn miklum búsifjum. Né heldur hafa íslensk stjórnvöld tekið mikið mark á ýmsum andstæðingum kvótakerfisins sem kenna fiskifræðingum um hrun fiskistofna. Við ættum líklega að fagna því að prófessor við Háskóla Íslands skuli vara við oftrú á misvitra vísindamenn sem stjórnist af pólitískum kreddum. Á hinn bóginn eru kannski ýmis önnur fræði en náttúruvísindin sem við ættum að varast öðrum fremur.
sj
|
