Orðin, þögnin og fermingarveislan 11.4.2006 - Þetta er skothelt. Við erum með uppskriftina að mannskepnunni og ætlum að breyta henni. Lækna sjúkdóma. Kannski verður maðurinn eilífur, kannski, það er allavega hellingur af framtíð í bransanum. Koddu bara með peningana þína.- Uppskriftina að manninum? - DNA. Sýrur. Kjarnsýrur. Hérna er bæklingur, þetta er flókið en skothelt, láttu okkur bara fá peningana. Hvað áttu mikið? - Sýrur? Á Vísi.is má nú lesa þessa frétt: „Tveir Nígeríumenn hafa verið ákærðir fyrir fjársvik og varða brotin allt að sex ára fangelsi. Mennirnir sviku út hátt í níu milljónir með því að telja tveimur Íslendingum trú um að þeir gætu fjölfaldað peningaseðla með göldrum. Mennirnir komu til landsins um miðjan mars en það vakti athygli tollvarða að þeir höfðu meðferðis ýmis torkennileg tól. Þeir voru því stöðvaðir aftur á leið úr landi og höfðu þeir þá meðferðis hátt í níu milljónir sem gáfu ekki trúverðugar skýringar á.“ Það gerðist einhvern tíma á síðustu tveimur árum að mér þótti veröldin eins og hún birtist í fjölmiðlum, sögurnar sem eru sagðar og orðin sem eru notuð, vera orðin svo kyndug að það væri ekki lengur neitt um hana að segja. Það væri nóg að benda, ef til vill með svip að eigin vali: úldinn eða glaðhlakkalegan eftir skapi, en meira yrði varla að gert. Þannig er orðið snúið að skrifa pistil nema þá um pistlagerðina sjálfa. En hvers vegna? Eiríkur Guðmundsson hitti sennilega naglann á höfuðið í Víðsjá á dögunum þegar hann talaði um tungumálin tvö sem eru töluð í borgríkinu Reykjavík: tungumál viðskipta og tungumál lögfræði. Þeir sem tala hvorki viðskipsku né lögsku geta allt eins haldið sig heima, sagði hann, eða gengið í Hjálpræðisherinn - þeir eiga ekkert í samfélagið að sækja. Nú eru samfélagskimarnir og tungumálin fleiri en þessi tvö. Fræðska er raunveruleg, og þó hún eigi sér margar undirdeildir, afkima og smærri heima, kannast trúlega flest hugvísindafólk við það að geta á einhverjum stað talað saman, þó ekki sé nema um útvarpspistlana hans Eiríks, og gengið að ákveðnum grunnskilningi vísum, en þurfa lengra mál, flóknari útskýringar, meira moð til að koma sömu merkingu áleiðis til fjölskyldumeðlima eða vina utan fræðanna - og allt eins líklegt að setningarnar lendi hvorki né landi neinu heldur steyti á skeri og strandi. Ef Eiríkur hefur rétt fyrir sér, sem mig grunar, hefur ár frá ári fjölgað þeim jaðarsamræðum, eða óræðum, þar sem ein manneskja talar í setningum en önnur svarar með jáum, neium, einmittum og ahöum og lætur þau jafnvel út úr sér með herkjum, bíður eftir að hin hætti að tala, bíður eftir því að meika aftur sens, í friði, með sínum eigin orðum. Ég á við: þeim tilfellum hefur þá fjölgað þar sem orð einnar manneskju eru gjörsamlega utan seilingar annarrar. Fjölmiðlar hafa að einhverju leyti gert sér grein fyrir þessu og brugðist við því. Þann 29. mars mátti til dæmis sjá gott dæmi um nýjar leiðir til fréttaskýringar á forsíðu Morgunblaðsins - þetta var forsíða Flugleiðamoggans svonefnda og stærsta fyrirsögnin hermdi: „Ávöxtunarkrafa á eftirmarkaði hraðlækkaði“. Tvö af þessum fjórum orðum þekki ég, annað þeirra er forsetning. Hin tvö get ég lesið í gegnum, þau sýnast gegnsæ, en mig grunar að rökvís skilningur sem byggi á hugmyndinni um gagnsæi sé annar en skilningur þeirra sem eru samsetningarnar tamar - og það kemur enda í ljós, um leið og maður rekur augun í fréttaskýringuna, að vonin um gagnsæi orðanna var að leiða mig í ógöngur: Það er ekki slæm frétt að ávöxtunarkrafa á eftirmarkaði hraðlækki, þessi lækkun er góð, hún er leiðrétting, þetta veit ég því fréttaskýringin við hlið meginmáls forsíðuefnisins var mynd af Bjarna Ármannssyni, bankastjóra, og hann var skælbrosandi, undir hliðarfyrirsögninni „Aukin tiltrú á bönkunum“. Ég var svosem engu nær um þýðingu ávöxtunarkrafa á eftirmörkuðum, en ég hefði getað skilað tilætlaðri leiðréttingu á úrvalsvísitölu hefði Gallup hringt í mig, eða hver svosem mælir væntingar í landinu: Eftir að túlka fyrirsögnina með hjálp broskallsins var ég ívið bjartsýnni fyrir hönd lands og þjóðar en áður; án broskallsins hefði ég einfaldlega verið ringlaður og beðið Gallup-stúlkuna, sem þó aldrei hringdi, að útskýra fyrir mér til hvers hún ætlaðist. Það hefði verið vandræðalegt. Kjarni málsins? Við stefnum hraðbyri hvert í sína heimsálfuna. Egill Arnarsson, heimspekingur, hélt fallegt erindi um daginn, á árshátíð Reykjavíkurakademíunnar, sem birtist síðan á Kistunni, þar sem hann líkir starfi heimspekings við göngutúr. En heimspekingarnir eru einir á vappi, þeir teljast til trefla, aðrir eru löngu komnir á bíl, þeir vita hvert þeir eru að fara, þeir þurfa ekki að hugsa sig tvisvar um á flóknum gatnamótum, beygja til hægri til að komast til vinstri, segja „lækkaði“ til að hækka úrvalsvísitöluna og brosa. Ef stefnir í að sérhver afkimi samfélagsins tali sína eigin tungu, og helst að túlkar finnist á milli lögsku og viðskipsku, þá er ekki lengur um neitt samfélag að ræða. Mér verður hugsað til atriðanna í myndinni Mars Attacks, þegar Marsbúar ganga brosandi um með segulbandstæki sem kyrja: „We are your friends“ á meðan þeir salla niður manneskjurnar sem verða á vegi þeirra, með geislabyssum. Hvernig eigum við að vita hvað Bjarnar Ármannssynir eru að gera við landið okkar ef veruleikinn er smættaður í væntingavísitölu og fréttaskýringar í broskalla? Þarf að mennta túlka? Ég spyr ekki í hneykslunar- og umvöndunartón til að gysast heldur spyr ég í alvörunni: Er ekki beinlínis þýðenda þörf? Eru ekki slíkar þýðingar einmitt hlutverk blaðamanna? Ættu þeir ekki jafnvel að byrja á að venja sig á að spyrja viðmælendur: Hvað meinarðu? - í von um að enn sé sameiginlegt grunntungumál á landinu sem við þekkjum flest, tölum flest, og getum deilt þegar umræðuefni varðar fleiri en fagstéttir? Slavoj Zizek, heimspekingur, hefur verið meðal þeirra, síðasta áratuginn eða tvo, sem gera sér mat úr fælninni við aðra. Það er hægt að lýsa veðri án þess að þekkja öflin sem valda því: eins og ég get fullyrt að nú sé smávegis rok fyrir utan gluggann minn þori ég að fullyrða að fælninni við annað fólk vex ásmegin. Raunar ekki nóg til að Securitas hafi komist upp með auglýsingaherferðina sem þeir hófu á dögunum - „Þessir þrjótar hleyptu sér inn í herbergi dóttur okkar“ - en nóg til að blaðamenn sjá ekki lengur sérstaka þörf fyrir að fara um götur og rekast á fólk, ritstjórnarskrifstofur eru nú reistar utan byggða, í jaðri borga, þar sem enginn kemst nema einkabíllinn akandi. Einkabílar rekast sjaldnar á en gangandi vegfarendur (en þeir gera það með skelli). Ef þróun samfélagsins er að það liðist í sundur, að manneskjur sem ekki deila fagstétt mætist æ sjaldnar, og þegar það gerist séu þær í mesta lagi færar um að fylla saman út tjónaskýrslu en tali að öðru leyti í kross, ef hugmyndin um fólk utan manns eigin geira vekur helst vondar minningar úr fermingarveislu, þá kemur að þeim tímapunkti að ekki verður lengur um samfélag að ræða, heldur - og þá munu áreiðanlega einhverjir þykjast fagna, þó það verði heldur fátt í höllinni - mónöður, einstaklinga, sem eiga í fyrsta lagi samræður við sjálfa sig og í öðru lagi við þá sem eru eins og þeir. Utan vinnustaða og heimila fyllist heimurinn af vandræðalegri þögn (og eina ráðið við vandræðalegri þögn er að skúffa í sig meiri kransaköku). Það verður vissulega þægilegra, það verður meira að segja skilvirkara, eins og skilvirkni Hafnfirðinganna í brandaranum, þar sem þeir standa í skurði og moka: þeir hafa staðið þar svo lengi og talað saman svo oft að þeir segja ekki lengur brandara hver við annan heldur hrópa tilvísananúmer áður sagðra brandara: 13! Hahaha! 57! Hahaha. Svo kom nýr verkamaður í skurðinn, þóttist skilja, hrópaði: 22! en enginn hló. Það er ekki hvað þú segir heldur hvernig þú segir það, útskýrðu þeir heimavönu önugir. Og þetta útskýrir nú áreiðanlega lögreglan fyrir Nígeríumönnunum sem höfðu níu milljónir upp úr galdraloforðum, til að gera þeim grein fyrir muninum á starfa þeirra og starfa hlutabréfamarkaða: Það er ekki hvað þú segir, heldur hvernig þú segir það. Sittu nú hér í sex ár og þegiðu.
hmh
|
