Megrunarlausi dagurinn alla daga! 6.5.2006 Konur: í dag höfum við opinbert, alþjóðlegt leyfi frá svo gott sem Sameinuðu þjóðunum til að láta af stjórn, til að njóta þess að borða án bakþanka. Í dag er Megrunarlausi dagurinn og því ber að fagna.Þar sem upphafskona dagsins, Mary Evans Young, þjáðist af anorexíu en náði bata og fór að berjast gegn megrunum ber okkur sérstaklega að gefa gaum þeim alvarlegu sjúkdómum sem geta orsakast af megrunarþráhyggju; þ.e. átröskunarsjúkdómum, sem herja samkvæmt landlækni í 90% tilfella á konur og verða stöðugt algengari. Það er líka tilvalið að velta því fyrir sér að hve miklu leyti þessir sjúkdómar eru einsdæmi, eða hvort þeir séu í raun öfgafull birtingarmynd sjúkleika í samfélaginu sem kemur m.a. fram í viðhorfi kvenna til eigin líkama. Kinnroðalaust er hægt að halda því fram að hinn margtuggði „sannleikur“: óánægja-kvenna-með-eigin-líkama eigi töluverðan þátt í velgengni hins vestræna markaðshagkerfis, í það minnsta að því marki sem snyrtivöru-, heilsu-, ímyndar- og dæguriðnaðurinn spilar þar inn í. Þetta mun ég taka til umfjöllunnar síðar. Nýverið rakst ég hins vegar á kenningu sem mig langar að viðra hér, kenningu sem skoðar átröskunarsjúkóma ekki aðeins sem afurð neyslusamfélagsins heldur sem endurspeglun eða holdgerfingu grunngilda þess. Heimspekingurinn Susan Bordo hefur haldið því fram að búlemíusjúklingurinn sé í raun holdgervingur hins kapítalíska neysluþegns, þar sem anorexía og offita eru öfgarnar sem skilgreina viðmiðið. Yfir strikið? Kannski ...og þó. Susan Bordo leitast við að útskýra þau menningarlegu skilyrði sem gera átröskunarsjúkdómum kleift að blómstra á okkar tímum. Hún gerir það með því að lesa í merkingu hins hins granna líkama í samfélagi okkar, en hinn granni líkami er án efa áhrifamesta staðalímynd líkamans (kvenlíkamans auðvitað sérstaklega, en það tek ég ekki til umfjöllunar nú). Bordo leitast við að fletta hulunni af þeim sálfræðilega kvíða og siðferðilegu gildum sem þessi staðalímynd endurspeglar – en eitt af þeim gildum snúast um það hvernig við getum best stjórnað líkamlegum hvötum okkar og þrám, svo það hagnist hinu kapitalíska hagkerfi. En hvar sjáum við staðalímynd hins granna líkama bregða fyrir með þeim gildum sem honum fylgja? Alls staðar auðvitað, en kvennablöðin eru klassískt dæmi, enda er það svo að eigi karlinn að vera grannur á konan að vera grennri. Ef Vikan gæti talað, myndi hún líklega segja eitthvað á þessa leið: „Til að vera hamingjusöm þarftu að hafa stjórn á líkama þínum, kaupa megrunarvörur, en ekki missa tökin og mjókka of mikið, því þá endarðu eins og ÞESSI greyið kona (myndskreytt viðtal við konu sem þjáist af anorexíu), en/og þú átt líka skilið að sleppa þér, kauptu þér þennan æðislega mat, neyttu og njóttu, en ekki sleppa taumnum, því þá gætirðu endað eins og ÞESSI sorglega kona (mynd af offitusjúklingi).“ Lykilorðin hér eru stjórna, kaupa, neyta, temja og skilaboðin eru vægast sagt þversagnarkennd. Eftir að hafa brotið heilann um þetta menningarfyrirbrigði oft og lengi var það sem ferskur andblær að morgni að lesa kenningar Bordo en hún útskýrir þessa þversögn svona: Vegna mótsagna í uppbyggingu hagkerfisins í okkar þróuðu útgáfu af kapítalísku neyslusamfélagi á sér stað óstöðug og mótsagnakennd persónusköpun einstaklinga. Annars vegar, sem „framleiðslu-sjálf“ þurfa einstaklingar að geta hafið sig yfir hvatir og þrár, slegið þeim á frest, bælt þær niður, en hins vegar, sem „neyslu-sjálf“ þjóna þeir kerfinu með takmarkalausri getu sinni til að gefa eftir og gefa sig þránni og hvötunum á vald. Við þurfum að geta svissað á milli þessara „perónuleika” á hverjum degi og stjórnun þarfa og hvata verður okkur því óendanlegt verkefni. Við erum umkringd freistingum, en vei okkur ef við gefum tauminn of slakan. Matur og megrunarkúrar eru sá vettvangur þar sem þessar mótsagnir spilast hvað skýrast út að mati Bordo. Auk þversagnarkenndra skilaboða markaðarins (sem sett voru í munn Vikunnar hér að ofan) er sífellt gefið í skyn að þversögnin sé í raun ekki til; að við getum fengið hvort tveggja: fengið það sem við viljum (grannan líkama) núna. Og að við getum grennst, jafnvel án þess að neita okkur um mat. Þannig eru megrunarkúrar eftirsóknarverðari því styttri tíma sem það á að taka að verða mjó, og því minni vinnu og svelti sem þeir útheimta. Aðalmálið er að þörf þinni til að ná stjórn á líkama þínum verði fullnægt sem fyrst. Í raunveruleikanum hins vegar er þversögnin ekki svo auðveldlega leyst, hún er ákveðin „úlfakreppa“ þar sem sjálfið er rifið í tvær andstæðar áttir. Þessi þversögn er ekki tilviljun því hún er hluti af svokallaðri „neyslu-ástríðu” sem hefur mótast í gegnum söguna og sem útilokar allar tilhneigingar í átt til jafnvægis, meðalhófs, rökhugsunar og forsjálni. Við erum skilyrt til þess að missa stjórnina við það að sjá girnilegar matvörur og getum aðeins náð yfirhöndinni með því að byggja upp strangar varnir gegn þeim. Granni líkaminn stendur fyrir goðsögnina um hina fullkomnu sjálfsstjórn, þar sem allt er í röð og reglu þrátt fyrir þversagnir neyslusamfélagsins. Eins og þetta sé ekki nóg þá leggur Bordo til að með þessum tveimur sjálfum, framleiðslusjálfinu og neyslusjálfinu, sé búlemíusjúklingurinn í raun lifandi kominn. Hvort sem þessi þversögn kemur fram í megrunarkúrum eða einhverju öðru þá finna mörg okkar líklega fyrir því að sveiflast á milli þess að vera „skilvirk“ á daginn og „sleppa sér“ á kvöldin og um helgar (hvort sem það er í mat, drykkju eða öðrum lystisemdum). Að þessu leyti er sú hegðun sem skilgreinir sjúkdóminn búlemíu einkennandi fyrir nútíma persónuleikamótun því þar kemur fram hegðun sem samsvarar nákvæmlega þessu hungri í óhefta neyslu annars vegar (kemur fram í óstýranlegu átæði sjúklingsins) og hins vegar sú krafa að við tökum okkur saman í andlitinu, látum renna af okkur og náum aftur sjálfsstjórn á mánudagsmorgni (sem speglast í þörf sjúklingsins fyrir að kasta upp og þráhyggju fyrir líkamsrækt). Og hvernig tengist svo anorexía og offita þessari þversögn eða „úlfakreppu“ nútímasjálfsins? Að mati Bordo er það ekki skrýtið að við upplifum „faraldur“ anorexíu í samfélagi þar sem offita er líka að aukast. Þvert á móti er eðlilegt að við upplifum samhliða aukningu á hvoru tveggja: þetta sýnir fram á óstöðugleika persónuleikamótunar í nútímasamfélagi, þ.e. erfiðleikana við að finna jafnvægi milli framleiðslu- og neysluhliðar sjálfsins. Á meðan búlemía holdgerir óstöðuga úlfakreppu neyslusamfélagsins þá bjóða anorexían og offitan upp á ákveðna „lausn“ á henni. Þannig er hægt að sjá anorexíu sem öfgafulla útgáfu af getunni til sjálfsafneitunar og bælingar þarfa og hvata (vinnusiðferðið í blóma), og offitu er hægt að sjá sem öfgafulla útgáfu getunnar til að láta undan þörfum (neysluhyggja í blómstrun). Ætlun mín með þessu innleggi er ekki að segja sannleikann um megranir, átraskanir eða kapítalisma. Ekki einu sinni að gera kenningum Susan Bordo almennileg skil. Með þessari hraðsoðnu útgáfu af hugmyndum hennar um þversagnarkennt sjálf hins kapítalíska neyslusamfélags og birtingarmynd þess í átröskunarsjúkdómum nútímans, vil ég einungis leggja nýmóðins lóð á vogarskálarnar í umræðunni um staðalímyndir, megranir og átröskun með von um að víkka út umræðuna. Það er von mín að Megrunarlausi dagurinn veki okkur öll til umhugsunar og að við tökum ekki frí frá megrun aðeins í einn dag heldur hugleiðum fyrir alvöru: stelpur, erum við bara að þjónusta milljóndollara fyrirtækin með því að sveiflast á milli áts og hungurs og missa stjórn á buddunni í leiðinni eða ... græðum við sjálfar eitthvað á þessu líka? Að lokum segi ég í anda Eiríks Haukssonar á plötunni Jól alla daga: „Ég vild’að alla daga væri megrunarlausi dagurinn“. Hópumst á dagskrá Megrunarlausa dagsins, í Öskju, Háskóla Íslands klukkan 13:00!
ai
|
