Hvenær má ég teikna Mikka mús? 15.5.2006 Haustið 1919 gaf maður að nafni Halldór út fyrstu bók sína, Barn náttúrunnar. Þessi náungi átti síðan eftir að verða vinsæll rithöfundur og þótt hann ætti erfitt uppdráttar í fyrstu fór það svo á endanum að hann gat lifað af ritstörfum sínum. Eitt mikilvægt atriði fyrir menn sem treysta á tekjur af eigin skrifum er höfundarréttur. Þessi réttur tryggði til dæmis Halldóri Laxness að hann gæti einn ráðið því hvar og hvernig bækur hans væru gefnar út og haft af þeim tekjur. Sá sem ekki hefur höfundarrétt að tilteknu verki getur ekki gefið það út og ekki notað texta úr því nema hóflega langar tilvitnanir. Eftir dauða Halldórs tóku erfingjar hans við þessum rétti eins og hefur reyndar komið fram stöku sinnum í fréttum undanfarin ár.Það sem færri vita er hvenær höfundarrétturinn rennur út. Hvenær get ég skrifað ævisögu Halldórs Laxness þar sem ég sýð saman texta úr endurminningarbókum hans eins og mig lystir? Hvenær get ég slegið inn "Barn náttúrunnar" og gert öllum aðgengilegt á Netinu? Það get ég gert að íslenskum lögum þann 1. janúar árið 2069, 70 árum eftir dauða höfundar. Þangað til geta erfingjar Halldórs Laxness ráðið því sem þeir vilja ráða um útgáfur á verkum Halldórs. Þetta er nokkuð langur tími. Það er ekki óeðlilegt að menn ráði verkum sínum meðan þeir lifa og jafnvel að eftirlifandi makar erfi þann rétt en hvers vegna ættu þeir langniðjar Halldórs Laxness sem verða á lífi meira en hálfri öld eftir dauða hans að hafa einkarétt á útgáfu? Er ekki eðlilegt að verk verði almenningseign einhverju fyrr? Hugmyndin með að hafa höfundarréttarlöggjöf er að gera samfélaginu gagn með því að hvetja menn til að skrifa. Þannig hagnast samfélagið. Sá sem ekki gæti treyst því að hafa einn tekjur af verkum sínum væri vís til að leggja árar í bát. En er ekki líklegt að mönnum sé nokk sama hversu margir áratugir líða eftir dauða þeirra þangað til verkin verða almenningseign? Ef höfundarréttur entist til dæmis aðeins í 30 ár eftir dauða höfundar væri þá einhver sem treysti sér ekki til að skrifa af nagandi angist um velferð barnabarnanna? Sennilega ekki. Hér er það sem víðar raunin að löggjöfin stjórnast ekki af hagsmunum almennings heldur af kröftugum sérhagsmunahópum. Frá því að höfundarréttur var fyrst tekinn upp hefur hann stöðugt orðið víðfeðmari og endingarlengri. Skýrast sést þetta í Bandaríkjunum þar sem fyrstu höfundarréttarlögin (1790) veittu einkarétt á bók 14 ár eftir útgáfu hennar. Ef höfundurinn var enn á lífi eftir þessi 14 ár gat hann sótt um framlengingu til annarra 14 ára. Árið 1831 var hámarkstíminn framlengdur í 32 ár eftir útgáfu. Árið 1909 varð hann 56 ár eftir útgáfu. Árið 1976 varð tíminn 50 ár eftir dauða höfundar Árið 2002 varð hann 70 ár eftir dauða höfundar. Þeir sem ýta á þessar framlengingar eru fyrirtæki eins og Disney sem sjá hag sinn í því að halda einkarétti á gömlum sögum og fígúrum. Ef þau lög sem giltu 1928 þegar Ub Iwerks og Walt Disney bjuggu til Mikka Mús hefðu gilt áfram væri Mikki löngu orðinn almenningseign. En Disney-fyrirtækið má ekki til þess hugsa að hver sem er gæti teiknað sögur um Mikka Mús og þess vegna leggja þeir allt kapp á að varðveita höfundarrétt sinn á nagdýrinu. Mikið er til af gömlu efni sem enginn hefur lengur neinar tekjur af. Flestar gamlar bækur eru þannig að rétthafi hefur engan hag af að endurútgefa þær. En þegar verkin losna undan höfundarrétti og verða almenningseign er oft til fólk sem getur nýtt þau og mörg verkefni miða að því að gera slíkt efni aðgengilegt á Netinu. Þegar menn koma að áhugaverðri bók sem var gefin út snemma á 20. öld en er enn í höfundarrétti vandast málið. Sá sem hefur erft höfundarréttinn veit oft ekki af því sjálfur og það getur verið vandasamt að hafa uppi á honum. Alþjóðlegir samningar eru í gildi um höfundarrétt og að auki þarf íslenska ríkið að lögleiða tilskipanir frá Evrópusambandinu. Ekki er því að vænta mikils frumkvæðis í þessum málum í íslenskum lögum. Dæmigerð umræða um höfundalög á Alþingi fer fram svona í lauslegri endursögn: Upphaf umræðu Ráðherra: Hér eru ný ákvæði um höfundalög sem við þurfum að lögleiða út af EES. Pétur Blöndal: Þetta eru ferlega asnaleg lög. Af hverju eru höfundalögin svona asnaleg? Ráðherra (andsvar): Sko, þetta eru lög sem við þurfum að lögleiða út af EES... Lok umræðu Heimild. Það er mikilvægt að höfundalög tryggi bæði rétt höfunda til að hafa eðlileg umráð um verk sín en einnig rétt almennings til að hafa eðlileg afnot af verkunum. Vonandi kemur sá tími að seinna atriðinu verði veitt meiri athygli en nú er.
hþ
|
