Mrinn-vefrit um jml, plitk og menningu
Mrinn-vefrit um jml, plitk og menningu

   Af spjldum sgunnar   

egar Normenn nstum fengu sjlfsti ri 1814

17.5.2006

Fr Svalbara til Smalu, fr Surinam til Seychelleyja, hvarvetna um heiminn lta menn t um gluggann nna sdegis og sj ktt flk marsera framhj norskum jbningum. Engin j er jafn handgengin jhtardegi snum og Normenn og htt er a fullyra a va um heim s norska jhtardeginum fagna af meiri kafa en jhtardegi heimamanna. En hvers vegna er dagurinn dag jhtardagur Normanna?

Til ess a skilja a er best a halda aftur til rsins 1814. hfu Normenn loti stjrn Dana nrfellt fjrar aldir og fugt vi a sem gerist slandi hafi norska yfirstttin blandast eirri dnsku og teki virkan tt sigrum hennar og sigrum. ess vegna eiga margir enn ann dag dag erfitt me a muna hvort Egede, Holberg og Tordenskjold voru danskir ea norskir.

En rsbyrjun 1814 voru Danir vanda. eir hfu teki afstu me Frkkum Naplensstyrjldunum og feilreikna sig ar illilega. janar stefndi a a herafli Sva, Rssa og jverja undir forystu Bernadotte greifa (ess franska sem sar var konungur Sva) rist inn Jtland og hertki a. stainn kva Fririk 6. Danakonungur a lta Noreg af hendi og samningur ess efnis var stafestur Kiel janar. Til Noregs var hins vegar kominn danski rkisarfinn Kristjn Fririk og tekinn a kynda undir norska jernishyggju. Strax janar var hann farinn a velta fyrir sr sjlfstum Noregi sem mtleik. En hann tlai sjlfur a stra landinu.

ann 30. janar hitti Kristjn Fririk norska rgjafa sna Eisvelli og tilkynnti eim a hann teldi Fririk 6. ekki hafa tt neinn rtt til a selja af hendi furarf sinn og a hann vri rttborinn konungur Noregs og rsnan pulsuendanum var essi: Normenn ttu rtt a vera spurir ra egar kmi a jafn mikilvgri kvrun um ml eirra. En forfeur Kristjns Fririks hfu raunar ltt huga a essu au rmlega 300 r sem eir stru Noregi sjlfir.

Normenn frttu febrar a eir vru ekki lengur danskir heldur snskir. Var v flega teki og hugmyndir Kristjns Fririks um sjlfstan Noreg breiddust t eins og eldur sinu. Bernadotte greifi kva a senda snskan her til Noregs og hernema landi en lofai stjrnarskrringi mti.

N fru norskir rgjafar Kristjns Fririks a taka af honum vldin. Hann baust til ess a vera konungur en eir ru honum a gerast rkisstjri stainn og egar hann kom til Kristjanu (n Osl) febrar lsti hann sig rkisstjra Noregs og bau fyrirmnnum til stjrnlagaings aprl. Svar voru a vonum brnaungir og htuu efnahagsvingunum. Kristjn Fririk sendi eim leynileg skilabo um a markmi hans vri ekki endursameining Danmerkur og Noregs heldur sjlfstur Noregur. Var Svum ltt en mtulega.

N fr a bera klofningi rum norska aalsins og sendiboi hins nja rkisstjra til Bretlands kom tmhentur til baka. aprl skrifai Fririk Danakonungur hinum unga frnda snum og ba hann a lta af essu brlti og koma til Danmerkur. jai hann a v a Kristjn Fririk yri settur af sem rkisarfi. En Kristjn Fririk lt sr ekki segjast.

rjska rkisstjrans unga fr a borga sig aprl. ljs kom a stjrnlagaing Kristjns Fririks naut vtks stunings og fir treystu sr til a hunsa a. En egar a kom saman aprl uru fljtlega flokkadrttir milli Danavina og Svavina en eir fyrrnefndu voru stundum kallair prinsflokkurinn ea eir kfu. eir sarnefndu voru kallair eir varfrnu, sambandssinnar ea vesturflokkurinn. Sjlfstismenn voru meirihluta og tldu a ingi hefi a eitt hlutverk a lsa yfir sjlfsti. Sambandssinnarnir bentu a lauslegt samband vi Svj vri betra en fyrri staa Noregs danska rkinu. v bri a fallast a en vinna hgt og rlega a sjlfsti.

Um mli var kosi ann 16. aprl og Sjlfstisflokkurinn vann sigur me 78 atkvum gegn 33. Hafist var handa vi ger nrrar stjrnarskrr. Um lei voru msar samykktir gerar. Til a mynda var samykkt a tiloka gyinga og jesta fr stjrn landsins. Stringi var til og samykktar voru reglur um kosningartt sem geru um 50% norskra karlmanna kosningabra. Var a einn rmsti atkvisrttur sem ekktist.

a rkisstjrinn ni ekki llu snu gegn var kvei a sttin vri mikilvgust og stjrnarskrin var undirritu ann 16. ma. Kristjn Fririk var hins vegar kosinn rkisstjri daginn eftir og hefur s dagur hloti viurkenningu sem jhtardagur.

Eins og llum er kunnugt rann essi bylting t sandinn. Bretar, Rssar, Prssar og Austurrkismenn sameinuust gegn hinu nja norska rki, Bernadotte dr saman risavaxinn her og kall Kristjns Fririks um a jarviljinn skipti mli ni engri heyrn. A lokum rust Svar inn Noreg og Normenn gfust upp eftir nokkra daga. Norski herinn reyndist ekki til strranna og lengi lifi glum reii almennings yfir dugnai hans. Sjlfur missti Kristjn Fririk minn, sagi af sr og fli land gstlok.

a Bernadotte hefi barist kaflega fyrir sinn snska kng bau hann Normnnum n hagst ln og leyfi hinu nja norska ingi a kjsa Svakonung yfir sig. ingri var raun viurkennt Noregi, a sjlfsti fengist ekki fyrr en 1905. Og hvort sem a var minningu Kristjns Fririks ea ekki, leituu eir til dansks prins sem san var konungur eirra ratugum saman og enn er konungur Normanna af dnsku bergi brotinn. Og Normenn minnast enn dagsins sem hfingjar eirra geru Kristjn Fririk a rkisstjra.

j


Prenta grein   Senda grein   Tilvsunar sl



Leit   Eldra efni   Um Mrinn
Forsa   Efst su
Rss straumur