á M˙rinn-vefrit um ■jˇ­mßl, pˇlitÝk og menningu
M˙rinn-vefrit um ■jˇ­mßl, pˇlitÝk og menningu
á

   Umhverfismßl   

Íld risavirkjana ß enda?

25.6.2006

Ekki er langt sÝ­an Ůriggja gl˙fra stÝflan Ý Yangtse-fljˇti Ý KÝna var tilb˙in en ■a­ var Ý maÝ sÝ­astli­num. Stefnt er a­ ■vÝ a­ orkuveri­ sjßlft ver­i fullsmÝ­a­ ßri­ 2009 en ■a­ ver­ur ■ß stŠrsta vatnsorkuver Ý heimi.

StÝflur og uppist÷­ulˇn eru svo sannarlega ekki nř af nßlinni. Elstu ummerki sem fundist hafa um a­ vatnsfarvegi hafi veri­ breytt eru Ý Egyptalandi og eru lÝklega 4900 ßra g÷mul. Og au­vita­ ■ekkja ═slendingar vel s÷guna um ■a­ ■egar Íxarß var veitt ni­ur ß Ůingvelli ß landnßms÷ld og til var­ Íxarßrfoss. H˙n er meira a­ segja oft dregin upp af fylgism÷nnum Kßrahnj˙kavirkjunar sem sambŠrilegt dŠmi ■ˇ a­ allir sjßi a­ eing÷ngu stŠr­armunurinn gerir ■essar tvŠr framkvŠmdir ˇsambŠrilegar.

Upphaflega voru stÝflur reistar til a­ veita vatni ß tiltekin svŠ­i. Um aldamˇtin 1900 var fari­ a­ reisa stÝflur og virkja ßr til a­ framlei­a rafmagn. Risaveldi 20. aldarinnar, BandarÝkin og SovÚtrÝkin, ur­u bŠ­i mj÷g metna­arfull Ý slÝkum framkvŠmdum. Hoover-stÝflan risavaxna Ý Colorado-ßnni er ■ekkt dŠmi og hin sovÚska Volga var virkju­ Ý hverri fl˙­ ■annig a­ h˙n var­ lÝkari pollar÷­ en fljˇti. Stˇrar og metna­arfullar virkjanir hentu­u vel hugmyndafrŠ­i beggja rÝka, ■Šr voru tßknrŠnar fyrir kraftmikil og ßkve­in rÝki sem nřttu sÚr nßtt˙runa til a­ skapa betra samfÚlag.

Alla 20. ÷ldina var stÝfla­ og virkja­ og ß tÝunda ßratug 20. aldar taldist m÷nnum svo til a­ tveir ■ri­ju hlutar alls rennandi vatns ß j÷r­inni fŠru Ý gegnum einhvers konar stÝflur. Umhverfisßhrifin hafa hins vegar stundum veri­ mun meiri og verri en menn ˇra­i fyrir. Ůekkt dŠmi eru t.d. Aralvatn Ý SovÚtrÝkjunum en ■ar misstu sovÚsk yfirv÷ld sig algj÷rlega og fˇru Ý vatnsveitua­ger­ir til a­ skapa rŠktunarland fyrir bˇmullarakra. Aflei­ingarnar voru ■Šr a­ vatnsbor­ Aralvatns lŠkka­i, fiskur hvarf ˙r vatninu, ve­urfar ß svŠ­inu breyttist og landb˙na­arsvŠ­i­ Ý kringum vatni­ rřrna­i og ■orna­i.

Ínnur afdrifarÝk framkvŠmd er Aswan-stÝflan Ý Egyptalandi sem reist var um mi­ja 20. ÷ld. Ătlunin me­ henni var a­ beisla NÝlarfljˇt, koma Ý veg fyrir flˇ­ og stjˇrna vatnsmagni ßrinnar. Aukaverkanirnar lÚtu hins vegar ekki ß sÚr standa. Ëshˇlmar NÝlar, frjˇsamasta land Egyptalands, hafa minnka­ sÝ­an, margar merkar fornminjar hafa lent undir undir vatni og ennfremur vir­ist a­ger­in hafa haft ßhrif ß vistkerfi Mi­jar­arhafsins ■ar sem frambur­ur NÝlar Ý hafi­ hefur breyst.

A­ lokum mß nefna Colorado-ßna en ß sj÷unda ßratug 20. aldar var b˙i­ a­ reisa 19 stÝflur Ý ßnni, ■eirra ß me­al hina ■ekktu Hoover-stÝflu sem upphaflega hÚt Boulder-stÝfla. Ůessar framkvŠmdir h÷f­u svo afgerandi ßhrif ß lÝfrÝki­ a­ ß nÝunda ßratugnum var reynt a­ opna fyrir flŠ­i ˙r lˇnunum ÷­ruhvoru Ý von um a­ lÝkja eftir a­stŠ­um fyrir stÝflun ßrinnar og bjarga ■annig ■vÝ sem bjarga­ var­.

Allar ■essar stÝflur og virkjanir Šttu a­ hafa kennt m÷nnum sitthva­ um ßhrif slÝkra framkvŠmda ß lÝfrÝki og vistkerfi. KÝnverjar hafa hins vegar kosi­ a­ halda ßfram ß braut risavirkjana en hugmyndir um Ůriggja glj˙fra stÝfluna voru dregnar upp a­ nřju ■ar Ý landi ß tÝunda ßratug tuttugustu aldar. Hugmyndin a­ stÝflunni kom fram hjß kÝnverskum ■jˇ­ernissinna ß ÷­rum ßratug 20. aldar og er framkvŠmdin n˙ Ý anda kÝnverskrar ■jˇ­ernishyggju. Aukaverkanirnar eru hins vegar risavaxnar. Hßtt ß ÷nnur milljˇn manna missir heimili sÝn, merkar fornminjar fara undir vatn, ˇshˇlmar Yangtse-fljˇts ver­a af ßrframbur­inum sem ÷llu skiptir fyrir frjˇsemi landsins og vistkerfi ßrinnar mun au­vita­ gerbreytast me­ ˇfyrirsÚ­um aflei­ingum fyrir fj÷lda dřrategunda; fiska, fugla og ßrh÷frunga.

Ljˇst er a­ allar ofantaldar framkvŠmdir hafa einnig haft jßkvŠ­ ßhrif fyrir fˇlk. ŮŠr hafa gert landb˙na­ au­veldari og ˙tvega­ fj÷lda fˇlks rafmagn. Hins vegar eru ßhrif ■eirra ß nßtt˙runa grÝ­arleg og oftast neikvŠ­. Virkjanir eru tßknrŠnar fyrir sigur mannsins yfir nßtt˙runni en lÝka fyrir skeytingarleysi hans gagnvart ■essari s÷mu nßtt˙ru.

20. ÷ldin var tÝmi risavirkjana. Eins og ß­ur sag­i runnu tveir ■ri­ju hlutar alls rennandi vatns Ý gegnum stÝflur ß tÝunda ßratugnum og ■a­ hlutfall hefur aukist sÝ­an. Hins vegar er spurning hvort mannkyni­ Štlar einhvern tÝma a­ lßta sta­ar numi­. Hvort 21. ÷ldin ver­i tÝmi aukinnar vir­ingar fyrir nßtt˙runni og tillitssemi Ý gar­ annarra Ýb˙a plßnetunnar.

kj


Prenta grein   Senda grein   TilvÝsunar slˇ­



Leit   Eldra efni   Um M˙rinn
ForsÝ­a   Efst ß sÝ­u
Rss straumur