á M˙rinn-vefrit um ■jˇ­mßl, pˇlitÝk og menningu
M˙rinn-vefrit um ■jˇ­mßl, pˇlitÝk og menningu
á

   Menning... og ■ˇ   

Ů÷rf nřjung Ý menningartengdri fer­a■jˇnustu

6.7.2006

N˙ um helgina bŠttist nřr vi­komusta­ur vi­ flˇru Ýslenskrar fer­a■jˇnustu. Ůß var ١rbergssetur opna­ Ý Su­ursveit, Austur-Skaftafellssřslu, til hei­urs rith÷fundinum ١rbergi ١r­arsyni. Setri­ er ekki hugsa­ sem safn heldur sřning ß Švi og st÷rfum meistara ١rbergs, og fer s˙ sřning fram Ý nřju 300 fermetra h˙snŠ­i sem reist hefur veri­ hjß bŠnum Hala, en ■ar var ١rbergur fŠddur og uppalinn. Setri­ er kŠrkomin vi­bˇt vi­ ■ann menningartengda t˙risma sem ■egar er til sta­ar ß ═slandi. Me­ ■vÝ hefur veri­ mynda­ur ■rÝhyrningur, ■vÝ n˙ eru til komin ■rj˙ slÝk setur helgu­ ■remur fremstu skßldum ═slendinga ß 20. ÷ld, hin tv÷ eru au­vita­ Skri­uklaustur Gunnars Gunnarssonar ß Austurlandi og Glj˙frasteinn Halldˇrs Laxness Ý Mosfellssveit.

Vi­urkenning ß Ůˇrbergi sem rith÷fundi hefur komi­ hŠgt og Ý litlum sk÷mmtum. SÝ­astli­i­ haust var haldin mßlstofa helgu­ honum vi­ Ýslenskuskor Hßskˇla ═slands, en ■a­ var Ý rauninni mj÷g ˇvenjulegt a­ hann vŠri kenndur yfir h÷fu­, hva­ ■ß a­ heil mßlstofa vŠri l÷g­ undir hann. Samt sem ß­ur hefur hann slÝkt or­spor a­ hann er i­ulega nefndur Ý s÷mu andrß og Halldˇr Laxness, og oft eru menn spur­ir hvort ■eir sÚu Laxness-menn e­a ١rbergs-menn. Almennt vir­ist ■÷gult sam■ykki hafa rÝkt lengi um a­ ١rbergur sÚ bara nŠst-bestur, og vei ■eim sem nŠst-bestir eru ■vÝ ■eir munu Ý gleymsku falla. Af ■essum tveimur risum er einungis hŠgt a­ ganga a­ verkum annars ■eirra vÝsum Ý bˇkaverslunum.

Nokkrar ßstŠ­ur mß tÝna til fyrir ■vÝ a­ mßlum er svo hßtta­. Hugsanlega er ١rbergur or­inn ˇsřnilegur vegna ■ess a­ ÷r­ugt hefur ■ˇtt a­ skilgreina verk hans. Menn hafa frß upphafi vesenast me­ hvort kalla skyldi bŠkur hans skßldverk e­a Švis÷guleg verk. Sumum hafa hreinlega fallist hendur ■egar kom a­ ■vÝ a­ finna bˇkunum hentugan stimpil, ■vÝ Ůˇrbergur neita­i alla tÝ­ a­ skrifa hef­bundnar skßlds÷gur, ■ver÷fugt vi­ Laxness. ١rbergur var nefnilega mˇdernisti ═slands, fŠddur 1889 og ■vÝ af s÷mu kynslˇ­ og kennd hefur veri­ vi­ mˇdernismann, s÷mu kynslˇ­ og t.d. T.S. Eliot, Virginia Woolf, Franz Kafka, Guillaume Apollinaire og James Joyce tilheyr­u. Til samanbur­ar mß nefna a­ ١rbergur sendir frß sÚr hi­ ˇskilgreinanlega prˇsarit BrÚf til Lßru ßri­ 1924, tveimur ßrum eftir a­ Eliot sendi frß sÚr The Waste Land og Joyce gaf ˙t Ulysses.

Kannski tengist ■essi treg­a gagnvart ١rbergi ■vÝ einnig a­ hann var alla tÝ­ eldheitur sˇsÝalisti. Sem ungur ma­ur Ý ReykjavÝk lif­i hann sem fullkominn ÷reigi, gekk Ý gegnum skˇ sÝna og svalt d÷gum saman. Eftir a­ hann kynntist jafna­arstefnunni var­ hann fullkomlega heilla­ur af henni, og mß sjß gl÷gg merki ■ess Ý m÷rgum af ritum hans, svo sem BrÚfi til Lßru, Rau­u hŠttunni og Refskßk au­valdsins. Sjaldan hefur sˇsÝalisminn veri­ lofsunginn af jafn-leiftrandi ritsnilld ß Ýslensku mßli. Hins vegar ger­i ١rbergur aldrei upp vi­ StalÝn-tÝmann Ý kj÷lfar opinberunar Kr˙tsjoffs, ˇlÝkt ■vÝ sem Laxness ger­i. ١rbergur sat vi­ sinn keip, og me­ ■vÝ ger­i hann sig Ý raun marklausan Ý pˇlitÝskri umrŠ­u sÝns tÝma. ١ ber a­ hafa Ý huga a­ ١rbergur var ÷reigi, eins og ß­ur segir. Hann ■jß­ist vegna fßtŠktar sinnar a­ miklu meira leyti en Laxness fÚkk nokkurn tÝma a­ kynnast.

Ferill ١rbergs sem rith÷fundar er langur og fj÷lbreyttur. Hann skildi eftir sig mikinn fj÷lda skßldverka sem ÷ll eru afar frumleg, ritu­ af stˇrfenglegri mŠlsku, fyndni, og andagift. ١rbergur fÚkkst alla tÝ­ miki­ vi­ m÷rk skßldskapar og veruleika, til dŠmis me­ ■vÝ a­ fjalla helst um eigi­ lÝf og ■vÝ hafa bŠkur hans Ý seinni tÝ­ veri­ kalla­ar skßldŠvis÷gur, lÝkt og t.d. endurminningabŠkur Gu­bergs Bergssonar, ═ rei­uleysi Ý ParÝs og London eftir Orwell, e­a Bernska eftir Nathalie Sarraute. Ůetta eru sannar s÷gur en samt ekki. Skßldskapnum er lymskulega lŠtt innÝ ■Šr og hlutdrŠgnin neitar a­ lßta kve­a sig Ý k˙tinn. Ůa­ eina sem aftrar Švis÷gum frß ■vÝ a­ vera skßldverk er hinn svokalla­i ĹsjßlfsŠvis÷gulegi sßttmßliĺ sem h÷fundur og lesandi gera sÝn ß milli, ■ar sem bß­ir sam■ykkja a­ lßtast sem a­ h÷fundurinn hafi sami­ verk sem er fullkomlega hlutlaust, ■ˇtt ■a­ sÚ au­vita­ ekki hŠgt. Hi­ sama mß segja um Ăvis÷gu ┴rna prˇfasts, sem er miklu meira en bara Švisaga sÚra ┴rna ١rarinssonar. Ůa­ stˇrbrotna verk, BrÚf til Lßru, ═slenskur a­all, Ofvitinn, Sßlmurinn um blˇmi­, og ═ Su­ursveit eru allar me­ mestu perlum Ýslenskrar bˇkmenntas÷gu. Um ■a­ er varla deilt. Samt er ١rbergur ˇsřnilegur.

En n˙ hefur ١rbergssetri­ veri­ opna­, og ver­ur ■a­ vonandi til ■ess a­ ■essi stˇrmerkilegi h÷fundur fßi ■ß athygli sem honum ber. Setrinu ver­ur ˙thluta­ 30 milljˇnum til nŠstu fj÷gurra ßra fyrir stofnframkvŠmdir, me­ sÚrst÷kum samningi vi­ forsŠtisrß­uneyti­. Ů÷kk sÚ framtaki nokkurra einstaklinga er n˙ kominn ßhugaver­ur ßfangasta­ur Ý menningartengdri fer­a■jˇnustu ß ■essari litlu landrŠmu milli fjallsins og j÷kulsins. N˙ er ■vÝ or­i­ mj÷g svo vi­eigandi a­ endur˙tgefa ÷ll meistaraverkin svo hŠgt sÚ a­ nßlgast ■au Ý b˙­um ß nřjan leik. Ůegar ■a­ ver­ur hŠgt munu n˙lifandi ═slendingar ekki lengur ■urfa a­ skammast sÝn fyrir a­ hunsa einn af okkar mestu andans m÷nnum.

kpˇ


Prenta grein   Senda grein   TilvÝsunar slˇ­



Leit   Eldra efni   Um M˙rinn
ForsÝ­a   Efst ß sÝ­u
Rss straumur