Mrinn-vefrit um jml, plitk og menningu
Mrinn-vefrit um jml, plitk og menningu

   Umhverfisml   

Af einelti og aulindastjrnun

14.10.2006

Sustu daga og vikur hef g veri fer um norurhru Svjar og Finnlands a skoa msar hliar sveitarflaga sem ba vi a a vera jarinum. Mest tti mr til um tvr nmur sem vi skouum, helst sem er Kiruna og svo Aitik. fyrra tilfellinu er bi a grafa burt hlft jrngrtis innskot sem er 4 km lengd og nokkur hundru metra breitt og er nman n komin rmlega 1000m dpi undir yfirbor jarar. rinu sem nmugrfturinn hefur skili eftir sig er aeins hgt a gera sr a fullu grein fyrir r lofti. Kiirunavaara (Rjpnafell) er bkstaflega klofi en toppur ess var jrngrti sem n er nlgast neanjarar. Hin nman er koparnman Aitik sem er opin og komin um 400 metra dpi me hrifasvi upp fjlda klmetra versum og langsum sem margfaldast svo ef tali er me allt rkastsgrjti sem arf a hrga til hlianna, en a er a sem eftir verur egar kopar, silfur og gull (oft niur 0,12% af grjtinu) er skili fr.

hrifasvi Kiruna-nmunnar er fyrst n a koma ljs vegna ess a eftir v sem dpra er fari og jrngrtisinnskoti fjarlgt hlira jarlg sr til a fylla gati. essi hlirun hefur egar valdi v a aalvegurinn hefur veri frur Kiruna, eftir 5 r verur lestarstin a fara og um 2050 m bast vi v a hlfur brinn, heimili um 30.000 ba veri sokkinn. etta eru engar sm tilfringar og lti og engin sm inaarstarfsemi sem arna fer fram. Hn sr rmlega 100 ra sgu og tengist beint eim hluta nlendukapphlaupsins sem sneri a Svj og hafi afleiingar fyrir frumbyggja svisins, ekki lkt v sem gerist annars staar. a er kaptuli t af fyrir sig og anna ml.

Mia vi alla umru slandi um umhverfisml og aulindastjrn, og ekki sst hvernig stjrnvld og lrisar hafa veri thrpair sem umhverfisningar, hefi maur haldi a Svarki vri allmiklu uppnmi yfir eirri trei sem vikvm nttra norursla hltur hj eim. Svo virist ekki. bar Kiruna eru ekki bnir a tjra sig vi vagna Malmbanen, sem flytur jrngrti nmunnar til Narvik, n eru bar vi Aitik a mtmla eyimrkinni sem myndast vi mlun mlmgrtis tt sallinn rjki um allt me vindinum egar vel virar. Svar eru me allt hreinu. eir flytja 70.000 tonn af sklpi fr Stokkhlmi til a gra upp rkastshrauka umhverfis nmurnar Aitik og forma a koma upp golfvelli slttum fltum eyimerkurinnar. egar nmuvinnslan verur arbr htta eir bara a dla vatninu r henni og r verur dpsta stuvatn Svjar. Vi Kiruna er af ngu a taka og hellingur af innskotum sem eftir er a taka almennilega burtu. ar eru bar alslir en brinn er llu hur nmunni og hefi reynd aldrei ori til ef ekki vri fyrir hana og ara nlga Luuosovaara (Laxfelli). Bi fyrirtkin sem standa a nmuvinnslunni eru snsk. LKAB, sem er a grafa innan r Rjpnafelli og undan Kiruna er eigu snska rkisins. New Boliden, sem var New egar a var keypt aftur meirihlutaeigu snskra hluthafa eftir a hafa tmabundi flust til Kanada, sr um Aitik. Svj, eins og vi vitum vel, er inrki, fullkomlega samanburarhft vi inrki Evrpu og N-Amerku me sambrilega sgu invingar.

a sem g tla mr a rkstyja er rennt. fyrsta lagi er a a inving slandi er me allt ru snii en Svj, svo sem engin n sannindi a. a hins vegar leiir af sr nokku ruvsi aulindastjrnunarkerfi en a sem vi ekkjum. Sem svo rija lagi leiir oft til nokku vanhugsara kvarana og umru sem vart telst vitiborin oft tum. Nokku str stkk etta en skiljast ef liti er nnar mli.

Inving slandi var fyrst og fremst kringum heimsstyrjaldirnar og fiskinai; hn var leiftursngg og fri okkur au gngu einnar kynslar. kringum essa invingu ruum vi aulindastjrnunarkerfi sem er nokku umdeilt en me v sksta sem finna m heiminum dag, enda erum vi inrki fremstu r egar kemur a fiskveium. ar sem fiskveiar byggja aldalangri hef og flu ekki beint sr trmingu randi bndastttar heldur raun kvena lausn vanda sem hn tti vi a stra uru flestir allnokku sttir um etta. egar flk uppgtvai hins vegar a fiskurinn er stopul aulind og a jafnvel til a hverfa alveg, lkt og sldin forum fr a a velta fyrir sr hugmyndum framsnna manna fr ndverri 20. ldinni og hvort ekki vri vit a bja upp fleiri tegundir af verksmijum fyrir flk til a vinna . Hvaa aulind var hinsvegar hgt a vinna? Hvar annars staar var fiskur sem setja mtti framleislulnu og hmarka framleini af me njustu tkni og vsindum? Ng var til af vatninu og vatni gefur rafmagn sem gefur l.

Ef horft er framhj ofurlitlum hliarsporum burarframleislu var fyrsta annars konar verksmijan reist vi Hafnarfjr. Aulindastjrnun sem sagt flst a finna og nta aulindir til a reyna a gera grunn hagkerfisins ekki eins han duttlungum hafsins. Lengra hfum vi ekki komist me etta hugtak, umran um kvtakerfi snir a hagfringar og fiskifringar naga rlega rendur reiknistokka og vl deyjandi byggum er afskrifa sem rkvst rfl flks sem ekki heyrir kall skaparans. a sama er upp teningnum nverandi umru um lver og vatnsorkuver vi Krahnjka, a er einfaldlega ekkert sjlfsagra en a veita flki lfsbjrg og efnahagslegan gra, eflaust skammvinnur s, og allt rfl annarra er afskrifa me msum htti.

g er kannski kominn hlan s me v a segja a vi ttum a lra af snskum. g tla samt a reyna. Me invingu sem teki hefur dgott lengri tma en okkar hefur tekist a byggja ar hagkerfi sem ntir eigin aulindir svo gott sem algerlega. Nokku sem vi hfum geta me fisk, eitthva s kannski fullvinnsla tilbna rtti a frast t fyrir landsteinana. Me deilum sem stai hafa um msa tti snskrar invingar nokku lengi hefur skapast aulindastjrnun sem byggir stra rtum gegnum lrislega umru ar til stt hefur skapast um hvort, hvernig og hva skuli nta.

Me trekuum rangri af slkri umru, og vissulega einhverjum klrum, hefur oftar en ekki tekist a skapa traust milli aila um a vinna a sameiginlegu marki sem er sttin. egar traust er fyrir hendi er lklegra a umran veri lrisleg og smilega vitiborin. Hvaa lrdm ber okkur a draga af v? Er ekki Landsvirkjun rkisfyrirtki sem me umboi lrislega kjrinna stjrnvalda sinnir snu verki? Ef svo vri! Yfir llu Krahnjkamlinu, fyrst og fremst samningum um raforkuver, hefur hvlt leynd. g tek ekki afstu til ess a skrslum hafi veri stungi undir stl en treysti v a stjrnendur Landsvirkjunar su ekki svo geggjair a taka httu me ara eins fjrfestingu, en hitt hvort hn s arbr vill enginn sna fram hreint og beint. a a lver s lfvnleg fjrfesting fyrir byggarlag lkt og Reyarfjr vill heldur enginn ra me samanburi vi mmrg erlend dmi ar sem fjljafyrirtki hafa komi og fari. Umran einkennist af hrpi og kllum og undir kraumar tortryggni.

bar Kiruna hafa ekkert mti v a flytja binn sinn af v a eir vita a hann var til vegna nmunnar og LKAB skilar 1 milljn snskra kassann daglega. Aitik er gu vegna ess a hn hugsar um skolpi fr hfuborgarbum, auk ess sem koparver hefur meira en fjrfaldast sustu 3 r. Bara svona einfaldar stareyndir sem sndar eru llum opnum bkum, gefa flki kost a taka skra afstu. g veit vissulega a n er g a einfalda allt krnur og aura sem sneiir framhj fjlmrgu sem g hef sjlfur vira annars staar essum sum. egar hins vegar flk er spurt, og hr er g t.d. a hugsa um Reyfiringa, halda eir vart vatni yfir uppsveiflunni og a gra slendinga si spyrja eir ekki um morgundaginn. Sama gildir um flesta ara og hvort sem okkur lkar betur ea verr eru a arsemis- og hagkvmnirkin sem vega yngst. Gallinn er a enginn hefur vilja ea geta snt svart hvtu hver tkoman er og umran losnar r farvegi meingallarar ntmaskynsemi yfir enn gallara form upphrpana og hugsanlega, tt g voni hjartanlega ekki, nornaveia.

ehh


Prenta grein   Senda grein   Tilvsunar sl



Leit   Eldra efni   Um Mrinn
Forsa   Efst su
Rss straumur