á M˙rinn-vefrit um ■jˇ­mßl, pˇlitÝk og menningu
M˙rinn-vefrit um ■jˇ­mßl, pˇlitÝk og menningu
á

   EinrŠ­i   

AlrŠmdasti einrŠ­isherra samtÝmans

17.12.2006

äFallinn er Ëli fÝg˙ra Ý Chileô sag­i menntaskˇlakennari nokkur daginn eftir a­ einrŠ­isherrann Augusto Pinochet haf­i tapa­ ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu um ßframhaldandi v÷ld ßri­ 1989. Nemendur hans fengu frÝ ■ann daginn. Pinochet var eitt af m÷rgum fˇrnarl÷mbum ■ess a­ jßrntjaldi­ fÚll um ■Šr mundir. EinrŠ­isherra Paraguay, Alfredo Stroessner, fˇr s÷mu lei­ og Pinochet fyrr ß ■vÝ ßri og ■eir ur­u einnig samfer­a ˙r jar­lÝfinu, ■vÝ a­ Stroessner er nřlßtinn. Fall jßrntjaldsins kom sÚr illa fyrir ■essa karla ■vÝ a­ fram a­ ■vÝ h÷f­u ■eir veri­ ßlitnir s÷guleg nau­syn Ý barßttu ähinna frjßlsu ■jˇ­aô vi­ heimskomm˙nismann. FrŠgasti talsma­ur ■essa vi­horfs var Jeane Kirkpatrick, sendiherra BandarÝkjanna hjß Sameinu­u ■jˇ­unum, sem einnig er nřlßtin og eflaust Ý gˇ­um fÚlagsskap ■eirra Stroessners og Pinochets fyrir handan.

Af ÷llum einrŠ­isherrunum Ý blßa li­inu var Pinochet lÝklega sß sem var mest hata­ur. Ůa­ stafa­i af řmsum ors÷kum. ═ fyrsta lagi ■ß haf­i hann ■ß sÚrst÷­u a­ hafa frami­ valdarßn og komi­ ß har­stjˇrn Ý gamalgrˇnu lř­rŠ­isrÝki. SlÝkt er ekki jafn algengt og fˇlk kynni a­ halda. Styrjaldir, innanlandsßt÷k og skortur ß lř­rŠ­ishef­ eru helsti jar­vegur einrŠ­isstjˇrna. Stjˇrn Pinochets einkenndist af pyntingum, mannrßnum og launmor­um ß pˇlitÝskum andstŠ­ingum. A­ ■vÝ leyti var h˙n ■ˇ ekki frßbrug­in svipu­um fyrirbŠrum annars sta­ar Ý ßlfunni, t.d. Ý ArgentÝnu, Uruguay e­a Paraguay. En Ý Chile voru menn ekki vanir slÝku og hrottaskapurinn ■vÝ enn■ß skelfilegri Ý ■vÝ samhengi.

A­ sumu leyti vŠri ˇsanngjarnt a­ kenna Pinochet einum um valdarßni­ Ý Chile 11. september 1973. Ůeir sem l÷g­u ß rß­in um ■a­ voru bandarÝskir rß­amenn, ■eir Nixon og Kissinger. Allir framßmenn Ý her Chile tˇku ■ßtt Ý ■vÝ en Pinochet var einungis leyft a­ taka ■ßtt ß lokastigum. Enda taldi Salvador Allende, hinn lř­rŠ­islega kj÷rni forseti Chile, a­ Pinochet myndi ver­a eitt af fˇrnarl÷mbum valdarßnsins. Ůa­ fˇr ß annan veg. ┴ri eftir a­ herforingjastjˇrn haf­i veri­ komi­ ß voru ÷ll v÷ld komin Ý hendur Pinochets. Hann nß­i a­ tryggja sÚr alrŠ­isvald umfram a­ra har­stjˇra Ý ßlfunni, ■ar sem reglulega var skipt um forsvarsmenn herforingjastjˇrna.

Pinochet haf­i ■ß sÚrst÷­u me­al su­ur-amerÝskra einrŠ­isherra a­ honum var sÚrstaklega hampa­ af hŠgrim÷nnum ß Vesturl÷ndum fyrir a­ hafa unni­ äefnahagslegt kraftaverkô sem komi­ vŠri beint ˙r smi­ju Miltons Friedmans. Ůa­ var hins vegar or­um auki­. Pinochet naut ■ess fyrst og fremst a­ fß mikla fyrirgrei­slu Ý al■jˇ­legum lßnastofnunum. Hann naut ■ar allt annarra kjara en lř­rŠ­islega kj÷rinn fyrirrennari hans. Verndarar hans Ý BandarÝkjunum mßttu ekki vi­ ■vÝ a­ ■essi efnahagstilraun mistŠkist, en h˙n fˇr nßlŠgt ■vÝ Ý upphafi 9. ßratugsins ■egar skuldir rÝkisins fˇru ˙r b÷ndunum og atvinnuleysi var­ grÝ­arlegt. Tekjuskipting Ý Chile var­ ˇjafnari en annars sta­ar Ý ßlfunni, nema Ý BrasilÝu, sem bjˇ enda vi­ svipa­a herforingjastjˇrn.

FrŠg­ Pinochets og vinsŠldir ß Vesturl÷ndum ur­u honum a­ lokum a­ falli. Hann var handtekinn Ý Bretlandi 1998, a­ kr÷fu spŠnsks dˇmara, og ßkŠr­ur fyrir al■jˇ­leg mannrÚttindabrot. Eftir 16 mßna­a stofufangelsi var Pinochet leyft a­ sn˙a heim og var ■ß tr˙ver­ugleiki rÝkisstjˇrnar Tonys Blair Ý mannrÚttindamßlum a­ engu or­inn. Mannor­ Pinochets gat ■ˇ ekki versna­ neins sta­ar nema Ý heimalandinu. Ůau forrÚttindi sem hann haf­i tryggt sÚr vi­ valdaskiptin voru tekin af honum og hann eyddi ■vÝ sem eftir var Švinnar Ý a­ verjast ßgangi dˇmstˇla. Sama ßr og Pinochet sneri heim, ßri­ 2000, var sˇsÝalisti kosinn forseti Ý Chile og Švistarf hans ■vÝ unni­ fyrir gřg. Eftir stendur arfleif­ sem einkennist af spillingu, pyntingu og fjßrm÷gnun al■jˇ­legra hry­juverka.

Sumum kann a­ finnast Pinochet hafa sloppi­ vel frß dˇmi s÷gunnar, vegna ■ess a­ Margaret Thatcher talar vel um hann og vegna ■ess a­ hann ß sÚr enn■ß formŠlendur Ý Chile. Ůa­ er misskilningur. Allir einrŠ­isherrar njˇta sam˙­ar einhverra Ý eigin landi ■vÝ a­ ■a­ er alltaf einhver sem grŠ­ir ß slÝkum stjˇrnum. Sta­reyndin er hins vegar s˙ a­ jafnvel Ý hˇpi einrŠ­isherra er Pinochet illa ■okka­ur. Vi­ frßfall sitt er hann m.a.s. kalla­ur äeinrŠ­isherraô (dictator) Ý vestrŠnum fj÷lmi­lum en ekki kurteisisheitinu ävaldstjˇriô (authoritarian ruler) sem er ■ˇ jafnan nota­ yfir einrŠ­isherra sem eru Ý li­i me­ BandarÝkjunum, s.s. konunginn Ý SßdÝ-ArabÝu.

Ůa­ er athyglisvert a­ lÝta til ■ess a­ ßri­ sem Pinochet fÚll frß voru vinstrisinna­ir forsetar kosnir til valda Ý flest÷llum rÝkjum Rˇm÷nsku AmerÝku. Fßtt sřnir betur skipbrot ■eirrar stefnu sem ■eir Nixon og Kissinger kusu yfir Chile ľ ■vert ß ■jˇ­arvilja ■ar Ý landi.

Greinin birtist Ý FrÚttabla­inu laugardaginn 16. desember

sj


Prenta grein   Senda grein   TilvÝsunar slˇ­



Leit   Eldra efni   Um M˙rinn
ForsÝ­a   Efst ß sÝ­u
Rss straumur