Frelsi, jafnrétti og ... 12.1.2007 Umræðan um fátækt á Íslandi er fyrir nokkru orðin pikkföst í skotgröfum sem enginn virðist vilja fara upp úr. Fjarlægðin á milli stríðandi fylkinga er orðin svo mikil að þótt önnur æpi af fullum krafti virðist hin ekki heyra neitt.Vinstra megin benda stjórnmálamenn og fræðimenn á að afstæð fátækt hafi aukist, það er að segja að æ fleiri eru helmingi fátækari en „venjulegasti“ einstaklingurinn í samfélaginu, en það er sá sem er bæði ríkari og fátækari en nákvæmlega helmingur þjóðarinnar. Auk þess er bent á að ríkið taki sífellt stærra hlutfall tekna til sín í formi skatta frá þeim sem minnst hafa milli handanna á meðan skattbyrðin hefur minnkað á tekjuhæstu tíund þjóðarinnar. Hægra megin segja ráðamenn og sendiboðar þeirra (sem titla sig stundum líka sem fræðimenn, þótt oft skorti talsvert upp á að vinnubrögðin séu til marks um það) hins vegar að fátækasti hluti þjóðarinnar hafi bætt hag sinn á undanförnum árum og að skatthlutfallið hafi lækkað. Báðar hliðar hafa auðvitað rétt fyrir sér. En hægri hliðin verður líka að viðurkenna að misskipting hafi aukist á ríkisstjórnarárum Framsóknar og Sjálfstæðisflokks. Og það er heldur ekki hægt að neita því að hægriflokkarnir eiga hluta af sökinni á þessu með því að lækka skatta á fjármagnstekjur, lækka og síðar afnema hátekjuskattinn og halda skattaleysismörkum niðri á sama tímabili. Um það er ekki deilt. Helsta vörn hægri hliðarinnar er þess vegna að bíta á jaxlinn, fara í eins konar nauðvörn og viðurkenna að þótt misskipting hafi aukist þá skipti það engu máli svo fremi sem hagur allra batni á sama tíma. Við þessu eru tvenns konar svör. Annars vegar má benda á að í flestum nágrannalöndum okkar hefur tekist að sjá til þess að hagur hinna verst settu hafi batnað meira en hér á landi. Það er auðvitað engin mótsögn í því fólgin að öllum vegni betur um leið og séð er til þess að kjör fátækra batni sérstaklega. Þannig ætti afstæð fátækt að geta dregist saman eða jafnvel horfið. (Það er algengur misskilningur, sem meðal annars kom fram hjá forsætisráðherra þjóðarinnar, að „það verði alltaf einhverjir fátækir“ samkvæmt afstæðri skilgreiningu á fátækt. Ástæðan er einföld: Ef fátækasti einstaklingur samfélagsins hefur 50% eða meira af tekjum „venjulegasta“ einstaklingsins, þá er enginn fátækur. Það er mögulegt, þótt það sé auðvitað frekar ólíklegt við núverandi aðstæður. Hitt er mikilvægara að til eru einfaldar leiðir til að fækka fátækum svo um munar, eins og reynsla annarra landa sýnir glöggt.) Hitt svarið við nauðvörn hægrimanna er ekki í tísku lengur, en hefur þó sjaldan átt betur við en einmitt í dag. Það er að mikil misskipting sé í sjálfu sér óæskileg og ranglát. Af þremur meginkröfum frönsku byltingarinnar virðast aðeins tvær hafa náð fótfestu í íslenskri stjórnmálaumræðu: Frelsi og jafnrétti. Minna hefur farið fyrir þeirri þriðju: Bræðralag. Þótt orðið sjálft sé vissulega sorglegur vitnisburður um kynjamisrétti fyrri alda, þá á hugmyndin sem býr að baki ennþá erindi í stjórnmálaumræðuna: Að allir menn – konur eru líka menn – eigi að sýna samstöðu með öðrum á sama hátt og systkini sem hjálpa hvort öðru þegar á reynir. Kannski væri nútímaleg útgáfa af þriðju kröfunni því samstaða (solidarité). Það er greinileg togstreita milli misskiptingar og samstöðu (eða bræðralags) í samfélaginu. Hluti skýringarinnar er að ef menn sýna raunverulega samstöðu þá munu þeir ekki leyfa sér að lifa í vellystingum á meðan að einhverjir hafa miklu minna milli handanna. Það má því segja að að samstaða komi í veg fyrir misskiptingu, eða að skortur á samstöðu valdi misskiptingu. En um leið og misskiptingin er í þessum skilningi orsök skorts á samstöðu þá er misskiptingin einnig afleiðing hans. Í mjög misskiptu samfélagi dregur úr getu fólks til að samsama sig fólki af öðrum stéttum. Hvernig getur auðjöfurinn eða verðbréfasalinn til dæmis samsamað sig fiskverkamanninum eða öryrkjanum? Misskipting veldur því að fólk lítur ekki lengur á sig sem hluta af sama samfélagi, enda eru hagsmunir fólks þá svo mismunandi að fátt sameinar það annað en ríkisfangið. Augljóslega eykur það ekki á samstöðuna hjá þjóðinni. Þetta samband milli misskiptingar og skorts á samstöðu myndar svo hættulegan vítahring: Misskiptingin veldur því að það dregur úr samstöðu, sem eykur svo misskiptinguna, sem dregur aftur úr samstöðunni og svo framvegis. En sem betur fer getum við komist úr vítahringnum með því að draga markvisst úr misskiptingunni. Það má gera með skattakerfisbreytingum hinum fátækustu í hag, með því að efla velferðarkerfið eða með ýmsum öðrum ráðum. Því svo fremi sem menn auka jöfnuðinn og draga úr misskiptingunni getur keðjuverkunin orðið góðkynja: Aukinn jöfnuður veldur meiri samstöðu, sem eykur jöfnuð og þar fram eftir götunum. Með tilliti til markmiða frönsku byltingarinnar eru valkostir kjósenda þess vegna skýrir. Hægriflokkarnir vilja áfram auka misskiptingu og draga úr samstöðu eða bræðralagi meðal fólks. Íslenska þjóðin er hins vegar svo heppin að ólíkt Frökkum á 18. öld þarf hún ekki að grípa til vopnaðrar byltingar til að koma í veg fyrir að þau áform nái fram að ganga.
fd
|
