Tvær bækur um Margréti 27.2.2007 Árið 1989 kom út endurminningabókin Skýrt og skorinort, þar sem rithöfundurinn Indriði G. Þorsteinsson skrásetti endurminningar Sverris Hermannssonar bankastjóra Landsbankans. Bókin innihélt dæmigert karlagrobb fyrrverandi stjórnmálamanna, þar sem lesa mátti ófáar frásagnir af glæstum sigrum þessa fyrrum þingmanns og ráðherra Sjálfstæðisflokksins á kosningafundum í Austurlandskjördæmi. Fyrir áhugamenn um raupsögur pólitíkusa var bók þessi eflaust hvalreki, en að öðru leyti vakti hún litla athygli stjórnmálaáhugafólks.Mörgum árum síðar, nánar tiltekið 2003, kom út önnur pólitísk endurminningabók Sverris Hermannssonar – Sverrir: Skuldaskil sem skrásett var af Pálma Jónassyni. Þá hafði mikið vatn runnið til sjávar. Sverrir Hermannsson hafði hrökklast úr Landsbankanum, sagt skilið við sinn gamla stjórnmálaflokk og stofnað nýjan. Atburðir þessir kölluðu fram sögulegt endurmat. Í Skuldaskilum Sverris Hermannssonar er ófögur mynd dregin upp af ýmsum af helstu forystumönnum Sjálfstæðisflokksins og raunar fleiri flokka. Vísað er í ákveðin dæmi um atvik sem Sverrir telur sanna svívirðilega háttsemi sumra fyrrum félaga sinna og hvernig einstakir leiðtogar Sjálfstæðisflokksins leiki tveimur skjöldum – boði eitt en geri annað. Hvernig skyldi standa á því að bók Sverris Hermannssonar er ekki tekin góð og gild sem óyggjandi vitnisburður fyrrum samverkamanns um heilindi og innræti manna á borð við Davíð Oddsson og Kjartan Gunnarsson? Hvers vegna er þess ekki krafist að þeir – og aðrir sem bornir eru þungum sökum í Skuldaskilum – beri opinberlega af sér sakir, ella teljist þögn vera sama og samþykki? Skýringin er augljós. Lykilorðið í þessu sambandi er fyrri hlutinn í orðasambandinu “fyrrum samverkamaður”. Árið 2003 var Sverrir Hermannsson orðinn yfirlýstur pólitískur andstæðingur Sjálfstæðisflokksins og uppljóstranir hans um gamla samherja hlutu að skoðast í því ljósi. Sama gildir um æviminningar stjórnmálamanna almennt – þær þykja ekki traust heimild um hugarfar og hugsjónir pólitískra andstæðinga þeirra. Sá sem vill fræðast um hvaða mann Ólafur Thors hafði að geyma, fer ekki í smiðju Jónasar frá Hriflu – eða öfugt. Þessi alkunnu sannindi eru rifjuð upp hér, vegna þess að á síðustu vikum hefur borið á því í umræðum um stjórnmál að endurminningabók fráfarandi þingmanns, Margrétar Frímannsdóttur, sé talin sérstaklega traust og góð heimild um innræti og heilindi fólks sem farið hefur í aðra átt en Margrét í stjórnmálum. Nú er þetta í sjálfu sér merkileg nýbreytni og vekur spurningar um hvort stjórnmálaskýrendur munu t.d. ekki telja Kristin H. Gunnarsson einkar vel til þess fallinn að leggja mat á pólitískar hugsjónir Valgerðar Sverrisdóttur? Má greinarhöfundur þá stinga upp á að Guðjón Arnar Kristjánsson og Margrét Sverrisdóttir verði fengin til að dæma um innræti hvers annars – enda jú gamlir flokksfélagar og samverkafólk! Lítum snöggvast fram hjá þeirri staðreynd að Margrét Frímannsdóttir er nú að berjast þriðju þingkosningarnar í röð við sumt af því fólki sem hún gagnrýnir í bók sinni. Við skulum jafnvel fallast á það í augnablik að hún sé afar vel til þess fallin að setjast í dómarasæti yfir fyrrum flokksfélögum. Það breytir því hins vegar ekki að bókin Stelpan frá Stokkseyri er einkar slök sem vitnisburður um pólitísk heilindi eða óheilindi. Í Skuldaskilum Sverris Hermannssonar eru ávirðingarnar í garð gamalla samherja í flestum tilvikum studd dæmum. Nefndar eru dagsetningar á fundum, vísað er til bréfasamskipta og þótt stundum séu heimildirnar aðeins tveggja manna tal, er í það minnsta sagt hvenær hin meintu samtöl áttu að eiga sér stað. Það má segja margt um Sverri Hermannsson, en karlinn hélt greinilega góða dagbók og passaði upp á sína pappíra. Í Stelpunni frá Stokkseyri er fáu slíku til að dreifa. Ásakanir um undirferli, óheiðarleg vinnubrögð eða skort á hugsjónum og sannfæringu byggjast sjaldnast á dæmum, heldur er vísað í almenna upplifun sögupersónunnar. Raunar kemur skýrt og greinilega fram í inngangskafla bókarinnar að hún lýsi einungis hlutunum eins og Margrét sjái þá sjálf, en að vel kunni að vera að aðrir sjái þá í öðru ljósi. Við lifum greinilega á póstmódernískum tímum! Ekki er alveg ljóst hvernig þeir sem kallað hafa eftir umræðu um bók Margrétar hafi séð fyrir sér að deilur um upplifunarbókmenntir af þessu tagi eigi að fara fram. Kannski eitthvað á þessa leið: „Mér fannst þú vera alltaf vera leiðindapúki og karlrembusvín!“ – „Nei, ég var ljúfur sem lamb og studdi rauðsokkur með ráðum og dáð. Þú ert bara tapsár!“ – „Ónei!“ – „Ó, víst!“ En þótt útilokað sé að fá vitrænar umræður um þá hluta Stelpunnar frá Stokkseyri sem snúast um það hverjir hafi eða hafi ekki verið dónalegir við söguhetjuna, er ekki þar með sagt að útilokað sé að ræða um hana af alvöru. Eins og gerist og gengur er nefnilega margt gott að finna í bókinni, en sömuleiðis margt sem er lakara. Að mati þess sem þetta ritar, er Stelpan frá Stokkseyri ekki ein bók heldur tvær. Og á bak við þessar tvær bækur standa tveir höfundar. Lífshlaup Margrétar Frímannsdóttur er magnað, einkum þó uppvaxtarárin og dramatísk fjölskyldusagan. Gamlir samherjar Margrétar þekktu þessa sögu í aðalatriðum og hluti hennar hefur verið rakinn í viðtölum á liðnum árum. Þessi saga, ásamt frásögnum af lífinu á Stokkseyri fyrr á árum, er frábær efniviður fyrir slyngan blaðamann. Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir, skrásetjari bókarinnar, er þrautreynd blaðakona og kann upp á sína tíu fingur að segja góða sögu. Þessi hluti bókarinnar grípur lesandann og á stærstan þátt í vinsældum hennar. Hin sagan, sem lesa má í Stelpunni frá Stokkseyri, er pólitísk uppgjörssaga Margrétar Frímannsdóttur – og þann hluta virðist söguhetjan illu heilli hafa skrifað að mestu sjálf. Þessi hluti er dæmigerð endurminningabók stjórnmálamanns sem skrifuð er þegar alltof skammt er liðið frá atburðunum sem hún á að lýsa og áherslan er frekar lögð á að jafna reikninga en að skapa rökrétta heildarmynd. Lýsingar á innanflokksátökum í Alþýðubandalaginu eru með þeim hætti að þær hljóta að koma flestum sem þau upplifðu spánskt fyrir sjónir. Ekki er að sjá að leitað hafi verið til annarra við yfirlestur, ef frá er talinn Haukur Már Haraldsson fv. stjórnarmaður í ABR, sem er af ýmsum sökum óheppilegur aðalheimildarmaður um deilur í Alþýðubandalaginu í Reykjavík. Þegar kemur að lokaskeiði Alþýðubandalagsins og sundurliðun þess, má segja að söguskoðun Margrétar byggist á þessum meginþáttum: i) Hún telur að sigur hennar í formannskjöri Abl. 1995 hafi verið vendipunktur í stofnsögu Samfylkingarinnar. ii) Hún lítur svo á að framboð hennar og sigur í formannskjörinu hafi ekki tengst sérstaklega þeim flokkadráttum sem einkennt höfðu Alþýðubandalagið um margra ára skeið, heldur hafi kjör hennar verið drifið áfram af sjálfsprottinni grasrótarhreyfingu ótengdri þeim örmum sem fyrir voru í flokknum. iii) Hún er sannfærð um að skiptingin milli þeirra Alþýðubandalagsmanna sem síðar höfnuðu í Samfylkingunni og hinna sem gengu til liðs við VG sé í meginatriðum sú sama og í formannskjörinu 1995. Allar þessar þrjár forsendur eru umdeilanlegar, svo ekki sé meira sagt. Með fullri virðingu fyrir stjórnmálamanninum Margréti Frímannsdóttur, ætla ég að halda því fram að þótt Steingrímur J. Sigfússon hefði fengið nokkrum tugum atkvæðum meira í formannskjörinu – værum við ekki að ganga nú til kosninga með gamla fjórflokkinn í framboði, þar sem Steingrímur og Sighvatur Björgvinsson tækjust á sem formenn Alþýðubandalags og Alþýðuflokks. Formannskjörið 1995 snerist ekki um hinar stóru spurningar varðandi framtíð Alþýðubandalagsins. Raunar kvörtuðu bæði flokksmenn og fjölmiðlar yfir því að erfitt væri að sjá mikinn mun á formannsefnunum tveimur. Haustið 1995 var líka Þjóðvaki kominn til sögunnar, R-listinn við völd í Reykjavík og margt annað í deiglunni sem benti til að veruleg uppstokkun á flokkakerfinu væri handan við hornið. Það er nánast barnalegt að ímynda sér að sú uppstokkun hafi staðið og fallið með úrslitum formannskjörsins. Það er á sama hátt sérkennilegt að sjá Margréti skrifa stuðningsfólk sitt úr Alþýðubandalagsfélögunum Birtingu og Framsýn í Reykjavík út úr sögunni af formannskjörinu. Til að skapa þá ímynd að Margrét hafi í framboði sínu verið óspjölluð af klofningnum í Abl. (sem sumir flokksmenn af landsbyggðinni reyndu alla tíð ranglega að láta eins og væri prívatvandamál Reykvíkinga) er því sleppt að minnast á þátt sumra þeirra sem lögðu hvað mest af mörkum til að tryggja sigur hennar. Í þessu sambandi mætti nefna þátt Einars Karls Haraldssonar, sem halda mætti fram að hafi tekið mun virkari þátt í kosningabaráttunni en eðlilegt mátti teljast fyrir framkvæmdastjóra flokksins. Árekstrar milli Margrétar og Einars Karls eftir að kosningarnar, sem að lokum leiddu til uppsagnar framkvæmdastjórans, gera það að verkum að Margrét kýs að láta eins og aldrei hafi verið um samstarf þeirra að ræða. Í þriðja og síðasta lagi ber það vott um óraunhæft sjálfsmat að álíta að stofnun Vinstri-Grænna megi að mestu skýra með sigri Margrétar í formannskjörinu 1995. Eins og rakið hefur verið, var endurskipulagning íslenska flokkakerfisins hafin af fullum krafti þegar þarna var komið sögu. Flestir pólitískir spámenn höfðu giskað á að útkoman yrði tveir gjörbreyttir flokkar á vinstri vængnum, eins og raunin varð. Flestir þessara spámanna misreiknuðu sig hins vegar þegar kom að því að áætla stærðarhlutföllin milli þessara flokka og kann það að einhverju leyti að skýra sárindi Margrétar Frímannsdóttur nú. Það er gróf einföldun – og krefst raunar mikillar sjálfhverfu – að túlka sundurlimun Alþýðubandalagsins sem afleiðingu af formannskjörinu 1995. Dæmi um það er sá er þetta ritar. Þegar á árinu 1994 talaði hann fyrir því að Margrét Frímannsdóttir yrði formaður Alþýðubandalagsins og byði sig þá fram gegn varaformanninum Steingrími Joð. Á næstu mánuðum smöluðu ungliðar á höfuðborgarsvæðinu fólki í flokkinn til að vinna að kjöri Margrétar. Margt af þessu fólki er nú félagar í Vinstri-Grænum og unir hag sínum vel undir forystu hugsjónalausa dónans og karlrembusvínsins Steingríms Joð. Getur ekki hugsast að þessa kaldhæðnislegu þróun megi a.m.k. að einhverju leyti rekja til þess að Margrét Frímannsdóttir hafi gert mistök eða valdið fyrrum stuðningsfólki sínu vonbrigðum á annan hátt? Slík umfjöllun hefði verið kærkomin viðbót við Stelpuna frá Stokkseyri, en hefði jafnframt kallað á vænan skammt af sjálfsgagnrýni. Henni er því miður ekki til að dreifa í bókinni, frekar en gerist og gengur í flestum stjórnmálaævisögum.
sp
|
