Mrinn-vefrit um jml, plitk og menningu
Mrinn-vefrit um jml, plitk og menningu

   Menning og     

Merkir Svar XVI (og jafnframt rtir merkismanna XL): Fall eldsptnakngsins

23.5.2007

Grein dagsins dag hefi mtavel geta snist um Maru Gripe, Stikkan Andersson, A-Teens, Birgit Akesson, Basshunter, Jessicu Liedberg ea myndarlega morgunverarjninn Hotel Concordia Lundi forum daga. Allt etta flk nefnilega eitt sameiginlegt. ll eru au merkir Svar. Hins vegar d ekkert eirra fyrir 50, 75, 100, 150, 200, 300 ea 400 rum annig a engin lei er a ljga v a lesendum Mrsins a um allan heim minnist menn eirra n af v tilefni og sl annig tvr flugur einu hggi og bta 40. greininni rautseigasta greinaflokk Mrsins fyrr og sar. ru mli gegnir hins vegar um snska eldsptnaknginn Ivar Kreuger v a hann lst einmitt fyrir 75 rum, ann 12. mars ri 1932.

Eldsptur, segir n kannski einhver. Gastu ekki skrifa ara grein um snska kokkinn ea ABBA ea eitthva skemmtilegt? Hva er n svona merkilegt vi eldsptur? Er ekki miklu merkilegra a Kristjn Mller er orinn rherra? En ar ver g a vera sammla og ar a auki m bta v vi a Ivar Kreuger var anna og meira en eldsptur. Hann var hvorki meira n minna en einn valdamesti viskiptajfur Evrpu millistrsrunum. Baugur hva? Ef Ivar Kreuger hefi hvatt til tskrikunar einhverjum andstingi snum hefi s ekki veri rherra nokkrum dgum sar.

En alveg eins og Alex Haley tti Kreuger snar rtur sem sta er til a geta um mjg stuttu mli. Hann var fddur Kalmar 2. mars 1880, sonur bankamanns og konsls en eim rum gat ekki hvaa labbaktur sem er ori konsll, g vil taka a skrt fram. Nafn fjlskyldunnar mun vst bori fram me snsku y-i. Ivar var brgert barn, tskrifaist tveimur rum undan jafnldrum snum r menntaskla, tk svo tvr meistaragrur fyrir tvtugt, feraist um heiminn og vann sem verkfringur llum fjarlgustu stum heimsins: Vanatu, Amazonskginum, Palau, Cookeyjum. Nei, raunar var a Suur-Afrku, Mexk og Bandarkjunum en g segi hitt vegna ess a eim rum voru etta mjg extskir stair og g vildi koma v framfri me essu lkingamli. annig m geta ess a Kreuger tk tt a byggja fyrsta skjakljfinn Manhattan og var hundra rum undan Hrafni Gunnlaugssyni a taka stfstri vi a byggingaform. Einnig fullyra adendur hans a hann hafi bjarga sj ra stlku me ddrsaugu New Orleans og fengi medalju fr borginni. Sumir segja lka a hann hafi leiinni fundi upp penisillni en a eru aeins eir gallhrustu.

Strax fyrir rtugt var hann orinn einn helsti viskiptajfur Svjar, samt flaga snum Paul Toll og hr nota g ori flagi upprunalegri merkingu orsins. etta var gamaldags verktakafyrirtki sem reisti heljarmikil reurtkn um alla Svj og var, t.d. rttavllinn Stokkhlmi og fleiri byggingar sem g myndi nefna ef markmi essarar greinar vri a sannfra ykkur um a g ekkti til Stokkhlmi sem g geri raunar ekki. En fugt vi msa ara verktakatudda sem g mun ekki nefna en eru bjarstjrar Kpavogi var Kreuger ekki einungis upptekinn af skjakljfum og sneri sr brtt a hinu sma formi eldsptunnar.

a var raunar ekkert smtt vi eldsptnaveldi Kreugers anna en varan sjlf. Innan frra ra r Kreuger yfir 2/3 heimsframleislunnar eldsptum. g er a tala um heimsframleisluna og talan 2/3 var nefnd; etta er langtum fnna en a vera Forbeslistanum. Og Kreuger lt ekki staar numi. Kreppan var a hefjast og hann lnai rkisstjrnum Evrpu far milljnirnar, yfirleitt gegn einkaleyfi eldsptum. Og a tk t.d. Rmenu 73 r a borga ln sem arlend stjrnvld tku af Kreuger ri 1929.

Kreuger lagi lka undir sig allt skgarhgg Svj (ja, ekki allt, etta var stlbrag) og hann ni undir sig strum hlut Erikssonsmafyrirtkinu, nokkrum nmuflgum etta var ur en nmur ttu ekki lengur fnar og um helgar dundai hann sr vi a taka yfir nokkra banka sem g mundi nefna ef g hldi a einhver sem hefi huga bnkum tti eftir a lesa essa grein.

En var var ekki lengi parads. Lausafjrstaan var slm, kallinn reyndist hafa veri aeins of duglegur vi a lna og gjaldrot vofi yfir. Alls konar sgusagnir komust kreik er a ekki alltaf annig? mars 1932 fannst svo Kreuger ltinn heimili snu Pars og virtist hafa skoti sig afar margar samsriskenningar hafa lifa gu lfi um anna ar sem m.a. Wallenbergfjlskyldan, snsku thorsararnir, hefur veri bendlu vi andlt Kreugers. Og andlt hans var korni sem fyllti mlinn, seinasta hlmstri, litla fan og allt hitt r ortkjunum, nokkur fyrirtki r Kreugersamsteypunni hrundu nna einu vetfangi og reyndist sjlft murskipi Kreuger & Toll lti eiga fyrir skuldum; arir hlutar samsteypunnar sluppu hins vegar. Hlutafjreigendur hans (skuldabrf ea eitthva svoleiis var etta ) og mefjrfestar lentu illa v; margir misstu aleiguna.

Kreuger marga adendur enn dag sem reka meirasegja heimasur og hega sr rugglega a flestu ru leyti einnig eins og adendur eiga a gera, ganga um Kreugerbningum og eru me altari me mynd af honum heima hj sr. essir adendur telja Kreuger frumkvul aljlegum hlutabrfaviskiptum og einkum v a nta markainn til a enja t veldi sitt stuttum tma. eir telja auvita a Kreuger hafi aeins veri heppinn og langt undan sinni samt og ekki rengi g menn sem vita miklu meira um ennan merkilega mann en g. Og saga hans minnir okkur vissulega hvernig frndjir okkar Norurlndum stu okkur fum fetum framar verslun og viskiptum fyrr ldinni.

A lokum eru nokkur skemmtileg smatrii sem gera greinina aeins lflegri (i gtu sagt ekki veitir af en er ekki lfi of stutt fyrir essa endalausu illgirni?). Kreuger var frgur blmaunnandi sem reisti m.a. grurhs tindi skjakljfs sem hann tti. Og hvert sem hann fr grursetti hann af engu minni kef en Vigds forseti, alls konar sjaldgfa burkna og fleira r jurtarkinu. var hann tkjanrd ekki ltill og eyddi miklu f a fjrmagna uppfinningamenn sem uru vegi hans, var sagur hnggur f vi (ea vri sagur a ef ori hnggur vri orafari nlifandi manna). Hann tti fjldamrg listaverk, m.a. eftir Rembrandt, Munch og Rodin. Hr erum vi a tala um Rembrandt, ekki Elton John. komst hann yfir skjl Naplens mikla (sm komplex ar, kannski). Kreuger var mlvinur frgra rithfunda bor vi Stefan Zweig, Sinclair Lewis, Theodore Dreiser og Selmu Lagerlf. Hann tk mikinn tt friarstarfi, samvinnu vi Frijf Nansen, Aristide Briand, Jean Monnet og sjlfan Albert Einstein. Ein samsriskenningin gengur einmitt t a hann hafi veri myrtur ess vegna, g nennti ekki a leggja flttuna minni. En hva veit g, essir drullusokkar eru alltaf a drepa flk, hvers vegna ekki?

Fyrst eftir a Kreuger d var honum miki hlt en fljtlega snerust blin gegn honum og fru a kalla hann svindlara og ning, sem vonlegt var ar sem msir misstu aleiguna gjaldroti fyrirtkja hans og allir vita lka a blunum vinna aeins vindhanar. Kannski var Kreuger raun sambland af Nelson Mandela og John Lennon sns tma, kannski var hann lygamrur og svikari. Hver veit, kannski var essi elilegi hugi hans eldsptum jafnvel til marks um kveikjufkn? Hva sem v lur er eitt alveg vst og hafi yfir allan vafa: Ivar Kreuger var merkur Svi.

j


Prenta grein   Senda grein   Tilvsunar sl



Leit   Eldra efni   Um Mrinn
Forsa   Efst su
Rss straumur